ቡና፣ ከሰልና እጣን ጭስ ቤት ውስጥ

Buna, charcoal and incense smoke indoors

በሐኪም (MD) የተጻፈ · Written by an MD · 2026-09-20

ምንድን ነው?

ቡና መጠራራት ቤተሰብንና ጓደኛን ያገናኛል፤ ባህሉን መተው አያስፈልግም። ጉዳዩ የምንጠጣው ቡና ሳይሆን፣ የምንተነፍሰው አየር ነው። ከሰል ሲነድ ሁለት ነገሮች ይወጣሉ፦ የጭስ ትንንሽ ፓርቲክሎች (particles) እና ካርቦን ሞኖክሳይድ (carbon monoxide, CO) የሚባል ጋዝ። የእጣን ጭስም ፓርቲክሎችን ይጨምራል። ጥሩ መዓዛ፣ ንጹህ አየር ማለት አይደለም።

ካርቦን ሞኖክሳይድ ቀለምም ሽታም የለውም። ደም ኦክስጅን (oxygen) ወደ ሰውነት እንዲያደርስ ያስተጓጉላል፤ ሰውን ሳያስጠነቅቅ ሊገድል ይችላል። ጭስ አላየሁም ወይም ሽታ አልሸተተኝም ማለት፣ ሴፍ ነኝ ማለት አይደለም። CDC።

በዲያስፖራ፣ በተለይ ክረምት ላይ፣ ቤት ውስጥ ከሰል ማንደድ አደገኛ ጋዝ እንዲከማች ያደርጋል፤ መስኮት መክፈት ብቻ ሴፍ አያደርገውም። በዓለም ዙሪያም፣ እንጨት፣ ከሰልና ኩበት ቤት ውስጥ መጠቀም ከሳንባ ምች (pneumonia)፣ ከሳንባ በሽታ፣ ከልብ በሽታና ከስትሮክ (stroke) ጋር ይያያዛል፤ ሴቶችና ሕፃናት ከሁሉም በላይ ይጋለጣሉ። WHO።

አደገኛ ምልክቶች

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

የካርቦን ሞኖክሳይድ አላርም ከጮኸ።
ከሰል ወይም እጣን በሚነድበት ክፍል ውስጥ ራስ ምታት፣ ማዞር ወይም ማቅለሽለሽ ከመጣ።
በክፍሉ ያሉት ሁሉ፣ ልጆችም ጭምር፣ በአንድ ጊዜ ተመሳሳይ ምልክት ካሳዩ። ጉንፋን አንድ ሰው ላይ ይጀምራል፤ ካርቦን ሞኖክሳይድ ሁሉንም በአንዴ ይይዛል።
ግራ መጋባት፣ መደንገጥ፣ ወይም ራስን መሳት (passing out)።

ይህ የካርቦን ሞኖክሳይድ መመረዝ (CO poisoning) ሊሆን ይችላል፤ አይጠብቁ። እሳቱን ያጥፉ፣ ሁሉም ወዲያውኑ ወደ ውጭ ይውጡ። ከውጭ ሆነው በአሜሪካ 911 ይደውሉ፤ በአዲስ አበባ የቀይ መስቀል አምቡላንስ 907፣ በሌላ ቦታ የአካባቢዎን የድንገተኛ እርዳታ ያነጋግሩ። የእርዳታ ቡድኑ ሴፍ ነው እስኪል ወደ ውስጥ አይመለሱ። የተኛ ወይም የሰከረ ሰው ምልክት ሳይሰማው ሊሞት ይችላል፤ ስለዚህ ማንንም ውስጥ አይተዉ። CDC።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ?

ቤት ውስጥ ከሰል ፈጽሞ አያንድዱ፤ አፓርትመንት፣ ጋራዥ፣ ድንኳን ወይም ተዘግቶ የሚቆይ ማንኛውም ክፍል ውስጥ አይደለም። መስኮት መክፈት ብቻ ሴፍ አያደርገውም።
ቡናውን ለቤት ውስጥ በተዘጋጀ ኤሌክትሪክ ማሞቂያ ወይም ስቶቭ (stove) በመመሪያው ያፍሉ።
እጣንን ሳያጨሱ መሰብሰብ ይቻላል። ማጨስ ካለብዎ፣ ጥቂት፣ ለአጭር ጊዜ፣ መስኮት ተከፍቶ፣ እና አስም ያለበት ሰው ወይም ሕፃን በክፍሉ ከሌለ ብቻ ይሁን።
ከሰል ከቤት ውጭ ከተጠቀሙ፣ ከመስኮት፣ ከበርና ከአየር መግቢያ ርቆ ይሁን፤ ጭሱ ወደ ውስጥ እንዳይገባ።
ጋዝ ስቶቭ ካለዎት፣ ወደ ውጭ የሚያወጣ የጭስ ማውጫ (exhaust fan) ይጠቀሙ። EPA።
ጄነሬተር (generator) ወይም መኪና ተዘግቶ ባለ ጋራዥ ውስጥ አያስነሱ።

ምልክቶች

ራስ ምታት፣ ማዞር፣ ድካምና ድክመት።
ማቅለሽለሽ ወይም ማስመለስ፣ የደረት ሕመም።
ግራ መጋባት (confusion)፣ ዓይን በደንብ አለማየት፣ ባላንስ (balance) መጠበቅ መቸገር።
ምልክቶቹ ጉንፋን ይመስላሉ፤ ግን ትኩሳት የለም። ቤት ውስጥ ይባሳሉ፣ ወደ ውጭ ሲወጡ ይሻላሉ። NHS።
ከእጣንና ከከሰል ጭስ፦ ሳል፣ የዓይን፣ የአፍንጫና የጉሮሮ መቆጣት፣ አስም (asthma) ያለበት ሰው መተንፈስ መቸገር። EPA።

ሐኪም መቼ ማየት?

አላርም ከጮኸ ወይም ምልክቶቹ ከመጡ፣ ድንገተኛ እርዳታ ይደውሉ፤ ወደ ውጭ ከወጡ በኋላ ቢሻልዎትም በዚያው ቀን ይመርመሩ።
ከቡና ሰዓት በኋላ ደጋግሞ የሚመጣ ራስ ምታት፣ ድካም ወይም ማቅለሽለሽ ካለ፣ ለሐኪምዎ በቡና ጊዜ ከሰል ወይም እጣን እንደሚነድ ይንገሩ።
ሕፃናት፣ አረጋውያን፣ እርጉዝ ሴቶች፣ የልብ በሽታ፣ አኒሚያ (anemia) ወይም የመተንፈስ ችግር ያለባቸው ሰዎች በቀላሉ ይታመማሉ፤ ለእነሱ ትንሽ ምልክትም በቁም ነገር ይታይ። CDC።
አስም ያለበት ልጅ በጭስ ሰዓት ሳል ወይም ማልፋት ካሳየ፣ የአስም እቅዱን ከሐኪሙ ጋር ያድሱ።

መከላከያ

በመኝታ ቦታዎች አቅራቢያ፣ በባትሪ የሚሠራ ወይም የባትሪ ባክአፕ ያለው የካርቦን ሞኖክሳይድ ዲቴክተር (CO detector) ይኑር። ባትሪውን በየወቅቱ ይቀይሩ። CDC።
ባህሉን ይቀጥሉ፤ ማንደጃውን ይቀይሩ። ኤሌክትሪክ ማሞቂያ፣ ንጹህ ነዳጅና ጥሩ የአየር ዝውውር ጭሱን በጣም ይቀንሳሉ። WHO።
የክረምት ማሞቂያዎን በየዓመቱ በባለሙያ ያስመርምሩ።
ቤተሰብና እንግዶች የካርቦን ሞኖክሳይድ ምልክቶችንና «ሁሉም ወዲያውኑ ወደ ውጭ» የሚለውን ሕግ ይወቁ።
ስለ ቡና ሥነ ሥርዓት ጭስ የተደረጉት ጥናቶች ትንሽ ናቸው፤ ግን የሚለውን ችላ አንበል፦ የቤት ውስጥ ጭስ ትንሽም ቢሆን ይቀነስ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው